7 rzeczy, które warto wiedzieć o PPK

  • PPK to dobrowolny program długoterminowego oszczędzania.
  • Oszczędzanie w PPK jest wspierane przez Państwo poprzez różnego rodzaju przywileje (np. zwolnienie z podatku od zysków, czy dopłaty roczne).
  • Na Twoje oszczędności w PPK, oprócz Ciebie, składa się Twój pracodawca oraz Państwo.
  • W każdej chwili możesz zrezygnować z oszczędzania. W każdej chwili możesz też je zacząć.
  • Pieniądze gromadzone w PPK są Twoje, analogicznie jak oszczędności zgromadzone na przykład na lokatach bankowych, czy w funduszach inwestycyjnych.
  • W każdej chwili możesz wycofać oszczędności z PPK. Jeśli zrobisz to przed 60-tym rokiem życia stracisz jedynie przyznane Ci przez Państwo przywileje.
  • Oszczędności zgromadzone w PPK są dziedziczone.
Pobierz broszurę "PPK w Twojej firmie"

W Pracowniczych Planach Kapitałowych na Twoje oszczędności emerytalne składasz się Ty, Twój pracodawca oraz Państwo. Oszczędności na rachunku PPK stanowią Twój w pełni prywatny i dziedziczony kapitał.

Pozwól innym dopłacać
do Twojej składki

Powiększ swoje oszczędności

  • Dzięki PPK odłożysz zdecydowanie więcej niż w przypadku samodzielnego oszczędzania.
  • Możesz wypłacić pieniądze w wyjątkowych sytuacjach życiowych:
    • Poważnej choroby Twojej, współmałżonka lub dziecka (do 25% środków bez obowiązku zwrotu).
    • Na pokrycie wkładu własnego, zaciągając kredyt na budowę domu lub mieszkania (do 100% środków z obowiązkiem zwrotu w nieoprocentowanych ratach przez 15 lat, dotyczy osób przed 45. rokiem życia).
  • W każdej chwili możesz wycofać swoje oszczędności. Twoim kosztem będzie wtedy jedynie utrata przywilejów przyznanych oszczędzającym w PPK (sprawdź szczegóły).
Sprawdź swoje przyszłe oszczędności

Efekty oszczędzania w PPK do 60 roku życia*

* Źródło: mojeppk.pl. Założenia: brak wpłat dodatkowych, roczna stopa zwrotu w okresie oszczędzania 3,5%, roczna stopa zwrotu w okresie wypłat 2,75%, roczny wzrost wynagrodzenia 2,8%. Ponieważ Piotr zarabia mniej niż 120% najniższego wynagrodzenia zdecydował się na wpłacanie do PPK jedynie 0,5% wynagrodzenia brutto.

Inwestuj z najlepszymi

Zarządzaniem Twoimi pieniędzmi zajmiemy się my, czyli Investors Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych.

Od kilkunastu lat zarządzamy funduszami inwestycyjnymi, a dzięki bardzo dobrym wynikom niezależni specjaliści wielokrotnie przyznawali nam tytuł Najlepszego TFI.

Najlepsze TFI 2017 i 2018 roku wg Analiz online
Najlepsze TFI 2016, 2017, 2018 oraz 2019 roku wg rankingu Rzeczpospolitej
Najlepsze TFI 2013, 2016 oraz 2018 roku wg Gazety Giełdy i Inwestorów Parkiet

Poznaj szczegóły
PPK

Pracownicze Plany Kapitałowe wystartowały w 2019 r. Dla wszystkich są więc nowością. Dlatego przygotowaliśmy odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania. Dla Twojej wygody tę część broszury podzieliliśmy na sekcje tematyczne:

Pobierz broszurę "PPK w Twojej firmie"

Jakie korzyści oferuje mi PPK?

  • Oprócz Ciebie na Twoje oszczędności składają się pracodawca i Państwo (Fundusz Pracy).
  • PPK daje możliwość zwolnienia z podatku od zysków kapitałowych (jest on pobierany od zysków z większości lokat kapitałowych, w tym od odsetek uzyskanych na rachunku bankowym).
  • Oszczędności zgromadzone w PPK są i pozostaną Twoją własnością.
  • Uczestnicząc w PPK finansujesz wpłatę podstawową w wysokości 2% Twojego wynagrodzenia brutto. Wpłata potrącana jest z wynagrodzenia netto.
  • Jeśli zarabiasz mniej niż 120% wynagrodzenia minimalnego, możesz obniżyć wpłatę do PPK, określając ją w przedziale od 0,5% do 2% wynagrodzenia.
  • Jeśli chciałbyś/chciałabyś dokonywać wyższych wpłat do PPK – możesz zadeklarować dobrowolne wpłaty dodatkowe (do 2% wynagrodzenia brutto).
  • Tak. Wpłatę powitalną (250 zł) otrzymają pracownicy, którzy przez co najmniej 3 pełne miesiące będą uczestnikami PPK i za te miesiące dokonają wpłat podstawowych. Dopłatę roczną (240 zł w każdym roku uczestnictwa w PPK) otrzymają niemal wszyscy uczestnicy PPK (poza pewnymi wyjątkami opisanymi w ustawie), których suma wpłat podstawowych i dodatkowych w danym roku wyniesie co najmniej 3,5% od kwoty stanowiącej 6-krotność minimalnego wynagrodzenia w roku, za który dopłata jest należna (w 2019 roku jest to kwota 472,50 zł).
  • Uczestnicy, którzy zadeklarowali swoje wpłaty podstawowe na poziomie niższym niż 2% wynagrodzenia (osoby o niższych dochodach), muszą wpłacić co najmniej 25% kwoty wpłat podstawowych należnych od kwoty stanowiącej 6-krotność minimalnego wynagrodzenia obowiązującego w tym roku (w 2019 roku jest to kwota 118,12 zł).
  • Nie. Wpłata powitalna i dopłaty roczne są nieopodatkowane.
  • Na Twój rejestr w PPK oprócz Ciebie wpłaca również Twój pracodawca (co najmniej 1,5% Twojego wynagrodzenia. Od tej wpłaty musisz zapłacić podatek (w zależności od dochodów rocznych, w skali 18% lub 32%).
  • Przykład. Zarabiasz miesięcznie 3 600 zł brutto, pracodawca na Twój rachunek w PPK przelewa co miesiąc 54 zł. Jeśli nie osiągasz innych dochodów (czyli płacisz podatek w skali 18%), Twoja danina wyniesie 9,72 zł. Naliczy ją i potrąci z Twojego wynagrodzenia pracodawca. Pamiętaj, że dostaniesz do tego nieopodatkowane dopłaty roczne z Funduszu Pracy w wysokości 240 zł, co oznacza dodatkowe 20 zł w skali miesiąca. Bezpośrednio nie będziesz ponosić żadnych innych kosztów związanych z uczestnictwem w PPK.
  • Jeśli masz więcej niż 18 lat i mniej niż 55 lat, automatycznie staniesz się uczestnikiem PPK. W każdej chwili możesz jednak zrezygnować poprzez złożenie deklaracji o rezygnacji swojemu pracodawcy.
  • Jeśli masz 55-70 lat, powinieneś/powinnaś zadeklarować chęć oszczędzania w PPK poprzez zgłoszenie wniosku do swojego
    pracodawcy.
  • Jeśli masz powyżej 70 lat, nie możesz przystąpić do PPK.
  • Tak. Można przystąpić do PPK i nadal oszczędzać na Indywidualnym Koncie Emerytalnym lub Indywidualnym Koncie Zabezpieczenia Emerytalnego.
  • Twoimi oszczędnościami gromadzonymi w PPK zarządza Investors TFI. Jest to firma od ponad 20 lat obecna na polskim rynku. Od 18 lat zarządza Pracowniczymi Programami Emerytalnymi prowadzonymi dla różnych przedsiębiorstw.
  • Investors TFI jest firmą od lat nagradzaną za osiągane wyniki inwestycyjne. W ciągu ostatnich lat aż osiem razy zostaliśmy wybrani przez niezależnych ekspertów Najlepszym TFI w Polsce.
  • Tak. W każdej chwili możesz wycofać się z PPK zachowując przy tym prawo do zgromadzonych oszczędności.
  • Jeśli zrezygnujesz z wpłat na PPK i jednocześnie chcesz wycofać zgromadzone oszczędności stracisz wszystkie preferencje przyznane przez Państwo oszczędzającym w PPK (wpłata powitalna i dopłaty roczne, brak podatku od zysków kapitałowych, brak składki ZUS od wpłaty pracodawcy). Możesz więc wycofać oszczędności, po potrąceniu kwot należnych Skarbowi Państwa i ZUS.
  • Obowiązek zawarcia umowy o zarządzanie PPK oraz umowy o prowadzenie PPK w imieniu i na rzecz osób zatrudnionych.
  • Obowiązek naliczania, pobierania i odprowadzania wpłat do PPK za wszystkich uczestników.
  • Obowiązek ponownego zapisania do PPK osób, które zrezygnowały z uczestnictwa w Planie. Obowiązek ten musi być wykonywany co cztery lata, po raz pierwszy 1 kwietnia 2023 roku.
  • Nie. Wpłaty są w całości inwestowane w wybrane przez Ciebie subfundusze.
  • Investors TFI pobiera jedynie niewielką opłatę z tytułu zarządzania subfunduszami. Wynosi ona od 0,39% do 0,47% rocznie, w zależności od subfunduszu.
  • Opłata za zarządzanie jest wliczona w cenę jednostki uczestnictwa, publikowaną na stronie internetowej Investors TFI. W związku z tym wartość widoczna na Twoim rejestrze w PPK jest już rzeczywistą kwotą Twoich oszczędności.
  • Jeśli jesteś uczestnikiem PPK zarówno Ty, jak i Twój pracodawca musicie opłacać wpłatę podstawową: Ty wpłacasz 2% pensji brutto (jeśli zarabiasz mniej niż 120% minimalnego wynagrodzenia możesz obniżyć swoją wpłatę do 0,5% pensji brutto), a Twój pracodawca 1,5% .
  • Wpłata dodatkowa jest dobrowolna. Możesz wpłacać ją zarówno Ty (maksimum 2% pensji brutto), jak i Twój pracodawca (maksimum 2,5% pensji brutto).
  • Tak. Stosowanie różnej stawki wpłat dodatkowych (w ramach określonego limitu, czyli do 2,5% wynagrodzenia brutto) musi wynikać z regulaminu wynagrodzeń lub zbiorowego układu pracy.
  • Tak. W każdej chwili możesz zmienić wysokość lub całkowicie zrezygnować z wpłaty dodatkowej.
  • Zmiana lub rezygnacja z wpłaty dodatkowej odbywa się poprzez złożenie pracodawcy stosownej deklaracji.
  • Od Twojej wpłaty dodatkowej nie jest pobierany podatek.
  • Od wpłaty dodatkowej opłacanej przez pracodawcę istnieje obowiązek naliczenia podatku dochodowego.
  • Wypłata jest realizowana na wniosek uczestnika PPK i może zostać dokonana w następujących przypadkach:
    • osiągnięcia przez uczestnika 60 roku życia,
    • na pokrycie wkładu własnego przy budowie domu lub kupnie mieszkania z obowiązkiem zwrotu w ciągu 15 lat (dotyczy wyłącznie osób, które nie skończyły 45 lat),
    • w przypadku poważnej choroby małżonka lub dziecka (do 25% zgromadzonych oszczędności).
  • Wypłata transferowa może być realizowana na:
    • rachunek innego PPK (np. w przypadku zmiany pracodawcy),
    • na rachunek lokaty oszczędnościowej lub terminowej uczestnika, po ukończeniu przez niego 60 roku życia (o ile w umowie o prowadzenie takiej lokaty jest zapis, który pozwala dysponować środkami w sposób analogiczny jak przy wypłacie z PPK),
    • na Indywidualne Konto Emerytalne (IKE) małżonka zmarłego uczestnika PPK lub IKE osoby uprawnionej,
    • na rachunek w Pracowniczym Programie Emerytalnym prowadzonym dla małżonka zmarłego uczestnika PPK lub osoby uprawnionej,
    • do zakładu ubezpieczeń na życie (o ile uczestnik zawarł z tym zakładem umowę, na podstawie której po osiągnięciu 60 roku życia nabędzie prawo do świadczenia okresowego lub dożywotniego),
    • na rachunek terminowej lokaty oszczędnościowej lub lokaty terminowej małżonka lub byłego małżonka uczestnika PPK (w sytuacji rozwodu lub unieważnienia małżeństwa, o ile małżonek nie posiada rachunku PPK).
  • Zwrot to inne niż wypłata lub wypłata transferowa wycofanie środków zgromadzonych w PPK, przed osiągnięciem 60 roku życia.

Kiedy mogę w pełni dysponować oszczędnościami zgromadzonymi w PPK?

  • Po ukończeniu 60 roku życia możesz wypłacić:
    • 25% oszczędności jednorazowo i 75% w co najmniej 120 miesięcznych ratach (czyli przez 10 lat),
    • jednorazowo wszystkie oszczędności, ale po zapłaceniu podatku od zysków kapitałowych (tzw. podatku Belki).
  • Tak, przez cały czas oszczędzania w PPK masz pełne prawo dysponowania swoimi oszczędnościami. Jeśli chcesz dokonać zwrotu i wycofać środki przed ukończeniem 60 roku życia utracisz prawo do preferencji, które Państwo przewidziało dla oszczędzających w PPK (wpłata powitalna i dopłaty roczne od Państwa, zwolnienie z podatku od zysków kapitałowych, brak składki na ZUS od wpłat pracodawcy na PPK).
  • Jeśli masz mniej niż 45 lat, możesz użyć oszczędności z PPK jako wkładu własnego na cele mieszkaniowe. Musisz zwrócić te pieniądze do PPK w ciągu 15 lat (bez żadnych dodatkowych kosztów).
  • Jeśli Ty, Twój współmałżonek lub dziecko zapadniecie na ciężką chorobę, masz prawo wypłacić z PPK 25% zgromadzonych
    oszczędności bez żadnych konsekwencji i obowiązku zwrotu.
  • Tak. Zwrot środków z PPK nie przeszkadza w dalszym oszczędzaniu.
  • W przypadku rozpoczęcia wypłat z PPK w związku z ukończeniem 60 roku życia, nie możesz dokonywać wpłat do PPK i nie będziesz otrzymywać dopłat rocznych.
  • Tak. Oszczędności zgromadzone w PPK będą wypłacane osobom wskazanym jako osoby uposażone. Masz możliwość złożenia oświadczenia wskazującego osoby uposażone. Jeśli to zrobisz, oszczędności PPK nie wchodzą w skład masy spadkowej.
  • Jeśli w chwili śmierci uczestnik PPK pozostawał w związku małżeńskim, część środków (w zakresie, w jakim stanowiły one przedmiot małżeńskiej wspólnoty majątkowej) zostanie przetransferowana na PPK, IKE lub PPE małżonka zmarłego uczestnika.
  • W przypadku niewskazania osób uposażonych pieniądze zgromadzone w PPK wliczane są do masy spadkowej i podlegają
    dziedziczeniu na zasadach ogólnych.
  • W momencie zmiany pracy masz obowiązek poinformować nowego pracodawcę o tym, że jesteś uczestnikiem PPK. Jeśli w nowym miejscu pracy istnieje PPK a Ty się nie sprzeciwisz – Twoje oszczędności zostaną tam przeniesione bez żadnych opłat.
  • Możesz nie wyrazić zgody na transfer oszczędności do nowego PPK. Oznacza to, że środki zgromadzone w Twoim dotychczasowym PPK tam pozostaną, a wskutek tego możesz mieć więcej niż jeden rachunek PPK.
  • Wpłaty od pracodawcy i dopłaty roczne z Funduszu Pracy wpływają jedynie na rachunek PPK u Twojego aktualnego pracodawcy. Jeśli jesteś zatrudniony u dwóch pracodawców, te wpłaty będą dokonywane do PPK, które zostało dla Ciebie wcześniej utworzone. Jeśli oba były utworzone w tym samym dniu – do PPK, w którym zgromadzono większe środki.
  • Wchodzą one w skład majątku podlegającego podziałowi.
  • Nie, chyba, że chodzi o zaspokojenie roszczeń z tytułu alimentów.

Co dzieje się z moimi składkami wpłacanymi do PPK?

  • Trafiają do tak zwanych subfunduszy zdefiniowanej daty i są inwestowane przez Investors TFI – firmę od ponad 20 lat obecną na polskim rynku, wielokrotnie nagradzaną za bardzo dobre wyniki inwestycyjne.
  • Wpłaty (Twoja i pracodawcy oraz dopłaty z Funduszu Pracy) automatycznie trafiają do subfunduszu odpowiedniego dla Twojego wieku – zdefiniowana data subfunduszy (występująca w jego nazwie) określa przybliżony rok, w którym osiągniesz wiek 60 lat.
  • Możesz zdecydować, że chcesz, aby składki trafiały do innych subfunduszy – tych, które sam wybierzesz.
  • Investors TFI utworzyło Investor PPK Specjalistyczny Fundusz Inwestycyjny Otwarty z ośmioma wydzielonymi subfunduszami zdefiniowanej daty:
    • Investor PPK 2025
    • Investor PPK 2030
    • Investor PPK 2035
    • Investor PPK 2040
    • Investor PPK 2045
    • Investor PPK 2050
    • Investor PPK 2055
    • Investor PPK 2060
  • Statut Investor PPK SFIO dla każdego z subfunduszy określa minimalny udział w portfelu inwestycyjnym części udziałowej (na przykład akcji spółek giełdowych) i dłużnej (na przykład obligacji Skarbu Państwa) w zależności od czasu, który pozostał do określonej w nazwie subfunduszu zdefiniowanej daty. W przypadku każdego subfunduszu przez cały okres jego funkcjonowania decyzje odnośnie tego, w którą klasę aktywów zostanie zainwestowana część portfela podejmują zarządzający. Zasady rządzące podziałem portfela na przykładzie subfunduszu Investor PPK 2055 przedstawione zostały na poniższym wykresie.
  • Każdy uczestnik PPK zostanie przydzielony do subfunduszu właściwego dla jego wieku. Zgodnie z ustawą o PPK, do określonego subfunduszu zdefiniowanej daty trafiają osoby, które ukończą 60 lat w roku wymienionym w nazwie subfunduszu, a także osoby, które ukończą ten wiek 2 lata wcześniej lub 2 lata później.
  • Jak pokazuje historia rynków finansowych, w dłuższym terminie akcje przynoszą wyższy zysk niż papiery dłużne. Dlatego osoby młode, dla których emerytura to odległa przyszłość, powinny mieć większy udział tego typu instrumentów w portfelu emerytalnym.
  • Z drugiej strony podstawowa zasada inwestowania mówi, że z większym potencjalnym zyskiem powiązane jest większe ryzyko. To ryzyko przekłada się na wyższą zmienność wycen akcji niż papierów dłużnych. Dlatego im bliżej do zakończenia kariery zawodowej, tym w większym stopniu portfel oszczędności emerytalnych powinien składać się z obligacji.
  • Dokładnie na tej zasadzie bazuje polityka inwestycyjna subfunduszy zdefiniowanej daty. Każdy uczestnik PPK zaczyna oszczędzać w subfunduszu, którego podział aktywów między akcje i obligacje dopasowany jest do jego wieku. Później, wraz z upływem czasu, udział akcji spada, tak aby na w ostatniej fazie wynosił nie więcej niż 15% wszystkich aktywów subfunduszu.
  • Możesz zmieniać decyzję odnośnie tego, do którego subfunduszu zdefiniowanej daty trafia Twoja wpłata, składając dyspozycję zmiany alokacji wpłat.
  • Możesz też zmienić decyzję odnośnie tego, w których subfunduszach mają być inwestowane już zgromadzone środki, składając dyspozycję zmiany struktury portfela.
  • Zmiany nie wiążą się z żadnymi opłatami.

Co muszę zrobić, aby zostać uczestnikiem PPK?

  • Jeśli masz 18-55 lat zostaniesz automatycznie uczestnikiem PPK. Nie musisz więc podejmować żadnych czynności.
  • Jeśli masz 55-70 lat musisz zadeklarować chęć uczestnictwa w PPK poprzez złożenie u pracodawcy odpowiedniej deklaracji. Wzór deklaracji znajdziesz na stronie mojeppk.investors.pl
  • Aby zrezygnować z wpłat na PPK musisz wypełnić deklarację i złożyć ją u swojego pracodawcy. Wzór deklaracji znajdziesz na stronie mojeppk.investors.pl
  • Co 4 lata Twój pracodawca automatycznie ponownie zacznie naliczać wpłaty na PPK. Jeśli sobie tego nie życzysz musisz ponownie złożyć deklarację rezygnacji.
  • Wszystkie deklaracje znajdziesz na stronie mojeppk.investors.pl
  • Jeśli nie masz możliwości ich wydrukowania – deklaracje dostępne są również u Twojego pracodawcy.
  • W serwisie internetowym Investor Online. Jako uczestnik PPK, z Investors TFI otrzymasz pakiet umożliwiający Ci aktywowanie dostępu do tego serwisu, a jeśli pracodawca nie wskazał nam Twojego adrsu e-mail lub numeru telefonu – otrzymasz instrukcję w jaki sposób zawrzeć Umowę o korzystanie z Investor Online.
  • Za pośrednictwem Investor Phone (numer telefonu otrzymasz wraz z pakietem powitalnym).
  • Dyspozycje dotyczące zmiany wysokości wpłat, rezygnacji z uczestnictwa w PPK, bądź ponownego przystąpienia do PPK składasz swojemu pracodawcy.
  • Pozostałe dyspozycje (np. zmiana sposobu inwestowania, wskazanie osób uposażonych na wypadek śmierci, zmiana danych teleadresowych, dyspozycje dotyczące zgromadzonych środków) składasz nam za pośrednictwem Investor Online lub Investor Phone.

Przedstawiony materiał ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi on oferty zawarcia umowy o zarządzanie PPK lub umowy o prowadzenie PPK, ani żadnej wiążącej podstawy do zawarcia ww. umów w przyszłości.

Wnioski wyciągnięte na podstawie przedstawionych informacji nie powinny stanowić samodzielnej podstawy jakichkolwiek decyzji inwestycyjnych. Niniejszy materiał nie zawiera pełnych informacji niezbędnych do oceny ryzyka związanego z inwestycją w jednostki uczestnictwa subfunduszy Investor PKK SFIO. Nie powinien on stanowić samodzielnej podstawy do podjęcia decyzji o zawarciu Umowy o zarządzanie PPK lub Umowy o prowadzenie PPK. Decyzje inwestycyjne co do inwestowania w fundusze inwestycyjne powinny być podejmowane w oparciu o informacje obejmujące w szczególności: opis czynników ryzyka, zasady sprzedaży jednostek uczestnictwa, tabelę opłat oraz szczegółowe informacje podatkowe zawarte w Prospekcie Informacyjnym Investor PPK SFIO dostępnym w siedzibie Investors TFI S.A. oraz na stronie investors.pl., a także na portalu www.mojeppk.pl.

Dotychczasowe wyniki funduszy inwestycyjnych są wynikami osiągniętymi w konkretnym okresie historycznym i nie stanowią gwarancji osiągnięcia podobnych wyników przez Investor PPK SFIO w przyszłości. Investors TFI S.A. ani zarządzane przez nie fundusze nie gwarantują osiągnięcia założonych celów inwestycyjnych funduszy. Zyski osiągnięte z inwestycji w jednostki uczestnictwa funduszy obciążone są podatkiem od dochodów kapitałowych, na podstawie Ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Wartość jednostek uczestnictwa może cechować się dużą zmiennością, w związku z czym uczestnik funduszu powinien liczyć się z możliwością utraty części wpłaconego kapitału.

Investors Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. jest podmiotem prowadzącym działalność na podstawie zezwolenia Komisji Nadzoru Finansowego udzielonego decyzją nr DFI/W/4030-30-1 3431/05 z dnia 12 lipca 2005 r. w zakresie tworzenia funduszy inwestycyjnych i zarządzania nimi, w tym pośrednictwa w zbywaniu i odkupywaniu jednostek uczestnictwa, reprezentowania ich wobec osób trzecich oraz zarządzaniu zbiorczym portfelem papierów wartościowych. Towarzystwo zostało wpisane do Ewidencji Pracowniczych Planów Kapitałowych prowadzonej przez Polski Fundusz Rozwoju S.A. z siedzibą w Warszawie. Investor PPK Specjalistyczny Fundusz Inwestycyjny Otwarty został wpisany do rejestru funduszy inwestycyjnych dniu 24 kwietnia 2019 r. pod numerem RFi 1643. Treść strony została przygotowana według stanu na dzień 24 października 2019 r.